Śpiączka afrykańska: objawy, mucha tse-tse i badanie

Śpiączka afrykańska to zakażenie pierwotniakiem Trypanosoma brucei, przenoszone przez muchę tse-tse. Występuje wyłącznie na wsiach Afryki Subsaharyjskiej, a mucha przenosząca chorobę jest aktywna w dzień, nie o zmierzchu.

Autor: Redakcja Witalności · Aktualizacja: 2026-09-03 · Materiał informacyjny, nie zastępuje porady lekarskiej.

Co to jest śpiączka afrykańska?

Śpiączka afrykańska, czyli ludzka trypanosomatoza afrykańska, to choroba wywołana przez pierwotniaka Trypanosoma brucei, należącego do świdrowców.

Chorobotwórcze dla człowieka są dwa podgatunki, nieodróżnialne pod mikroskopem, ale dające inny przebieg:

CDC DPDx podaje, że obie postacie nieleczone niemal zawsze kończą się zgonem. Choroba przebiega w dwóch stadiach, a od ustalenia stadium zależy dobór leczenia.

Jak można zarazić się śpiączką afrykańską?

Przez ukłucie zakażonej muchy tse-tse z rodzaju Glossina. CDC pisze wprost, że śpiączkę afrykańską można nabyć od ukłucia zakażonej muchy tse-tse.

Istotny szczegół praktyczny: mucha tse-tse jest aktywna w dzień. To odróżnia ją od komarów Anopheles przenoszących malarię, które gryzą od zmierzchu do świtu, oraz od muchówek piaskowych przenoszących leiszmaniozę, aktywnych nocą. Ochrona przed tse-tse musi więc działać w ciągu dnia. Muchy te odnotowywane są między innymi w Masai Mara.

CDC DPDx odnotowuje też rzadką transmisję wrodzoną T. b. gambiense w ciąży. Cykl rozwojowy pasożyta w musze trwa około trzech tygodni.

Gdzie występuje Trypanosoma brucei?

Wyłącznie w Afryce Subsaharyjskiej. CDC podaje, że mucha tse-tse występuje tylko na obszarach wiejskich Afryki Subsaharyjskiej.

Podział geograficzny według CDC DPDx i WHO:

• T. b. gambiense jest endemiczna w Afryce Zachodniej i Środkowej, według WHO w 24 krajach.
• T. b. rhodesiense ograniczona jest do Afryki Wschodniej i Południowo-Wschodniej, według WHO w 13 krajach Afryki Wschodniej i Południowej.
• Uganda jest wyjątkiem, bo występują tam oba podgatunki.

WHO podaje, że Demokratyczna Republika Konga odpowiada za 61% niedawnych przypadków, średnio 522 rocznie.

Dla podróżnego kluczowe jest jedno zdanie CDC: podróżni odwiedzający obszary miejskie w tych krajach są narażeni w niewielkim stopniu. WHO wymienia jako narażonych rolników, rybaków i myśliwych.

Jakie objawy daje śpiączka afrykańska?

Choroba ma dwa stadia i objawy każdego z nich są inne.

Stadium 1, hemolimfatyczne. CDC opisuje je jako łagodne objawy grypopodobne: ból głowy, nawracająca gorączka, złe samopoczucie, osłabienie, zmęczenie, podrażnienie skóry, bóle mięśni i stawów, utrata apetytu, powiększone węzły chłonne.

Wczesnym objawem bywa szankier. CDC opisuje go jako uniesioną, czerwoną zmianę w miejscu ukłucia, pojawiającą się w ciągu 2-14 dni, przy czym nie zawsze występuje i nie zawsze zostaje zauważona, a częstsza jest w postaci wschodnioafrykańskiej. CDC DPDx dodaje, że w postaci gambiense klasyczny jest objaw Winterbottoma, czyli powiększenie tylnych węzłów chłonnych szyi, a w postaci rhodesiense powiększają się węzły podżuchwowe i pachwinowe.

Stadium 2, meningoencefalityczne. CDC opisuje je jako cięższe objawy dotyczące mózgu i ośrodkowego układu nerwowego: odwrócenie rytmu snu i czuwania (senność w dzień, bezsenność w nocy), lęk, chwiejność emocjonalna, omamy lub majaczenie, zaburzenia czucia, drżenia, zamazana mowa, drgawki, śpiączka.

Różnice między postaciami. Postać wschodnioafrykańska częściej daje zaburzenia endokrynologiczne dotyczące tarczycy i nadnerczy oraz zajęcie serca. CDC DPDx podaje, że ciężkie zajęcie serca ze zmianami w zapisie EKG odpowiadającymi zapaleniu osierdzia i mięśnia sercowego jest cięższe i pojawia się wcześniej w zakażeniu T. b. rhodesiense.

CDC podaje, że nieleczona choroba prowadzi do zgonu w ciągu miesięcy od wejścia w drugie stadium. W śpiączce afrykańskiej nie występuje eozynofilia obwodowa.

Uczciwe zastrzeżenie: żadne z użytych źródeł nie stwierdza, że istnieje trwałe bezobjawowe nosicielstwo. Najbliższe potwierdzone sformułowanie dotyczy postaci gambiense, o której WHO pisze, że człowiek może być zakażony miesiącami, a nawet latami bez wyraźnych objawów. To opis przebiegu skąpoobjawowego, a nie bezobjawowości.

Po jakim czasie pojawiają się objawy śpiączki afrykańskiej?

Zależy od podgatunku, a źródła są tu zgodne co do rzędu wielkości.

• Postać wschodnioafrykańska (T. b. rhodesiense). CDC podaje: od jednego do kilku tygodni po ekspozycji. Tabela CDC Yellow Book: 1-3 tygodnie.
• Postać zachodnioafrykańska (T. b. gambiense). CDC podaje: od kilku miesięcy do roku lub dłużej po ekspozycji. Tabela CDC Yellow Book: od miesięcy do lat.

Osobno warto znać tempo przechodzenia w drugie stadium, bo od tego zależy pilność diagnostyki. Według CDC postać wschodnioafrykańska wchodzi w stadium 2 w ciągu od kilku tygodni do dwóch miesięcy. W postaci zachodnioafrykańskiej stadium 1 trwa od miesiąca do roku, a przejście do stadium 2 zajmuje rok lub dłużej.

CDC Yellow Book podsumowuje to zwięźle: zajęcie ośrodkowego układu nerwowego może wystąpić w ciągu kilku tygodni od ekspozycji i prowadzić do zaburzeń rytmu snu i czuwania, splątania, a nieleczone do zgonu w ciągu miesięcy.

Jakie badanie wykrywa śpiączkę afrykańską i kiedy je zrobić?

Rozpoznanie wymaga znalezienia pasożyta w płynie ustrojowym. CDC pisze o tym wprost.

Materiały wymieniane przez CDC i CDC DPDx: płyn z szankra, aspirat węzła chłonnego, krew, szpik, a w stadium późnym płyn mózgowo-rdzeniowy. Metody: preparat przyżyciowy, w którym szuka się ruchliwych trypanosomów, oraz rozmaz krwi barwiony metodą Giemsy lub Fielda. Stosuje się też metody zagęszczające: wirowanie z oceną kożuszka leukocytarnego, mini anion-exchange z wirowaniem oraz technikę QBC.

Nakłucie lędźwiowe jest niezbędne do ustalenia stadium. CDC opisuje ocenę mikroskopową płynu mózgowo-rdzeniowego pobranego przez nakłucie lędźwiowe, w preparacie przyżyciowym, w poszukiwaniu ruchliwych trypomastygot i krwinek białych. Bez tego nie da się dobrać leczenia.

Dwa ograniczenia, o których warto wiedzieć:

• CDC zaznacza, że testy często nie są dość czułe w pierwszym stadium, chyba że pasożytów jest dużo.
• Serologia działa jako badanie przesiewowe dla gambiense, ale zawodzi przy rhodesiense, bo serokonwersja następuje dopiero po wystąpieniu objawów klinicznych.

W postaci wschodnioafrykańskiej pasożyta zwykle udaje się znaleźć w rozmazie krwi. W zachodnioafrykańskiej częściej sięga się po aspirat węzła chłonnego, bo krew bywa mało wydajna. Badanie kału nie ma tu żadnego zastosowania.

Osobna i pilniejsza sprawa: przy gorączce po powrocie z Afryki w pierwszej kolejności wyklucza się malarię. CDC zaleca rozważenie malarii u każdego pacjenta z gorączką, który niedawno wrócił z kraju endemicznego, i traktuje jej podejrzenie jako stan nagły.

Jak się leczy?

Leczenie zależy od podgatunku i stadium, prowadzi je lekarz, a CDC podaje, że zwykle konieczna jest hospitalizacja. Wszystkie leki są na receptę, dawkowania nie podajemy.

Zestawienie substancji czynnych według CDC:

Feksynidazol jest doustną opcją dla pacjentów od 6. roku życia i o masie ciała od 20 kg. CDC odnotowuje, że WHO zaktualizowała wytyczne w czerwcu 2024 roku, wskazując feksynidazol jako leczenie pierwszego rzutu w pierwszym i drugim stadium postaci rhodesiense u dorosłych i dzieci od 6. roku życia. Melarsoprol pozostaje pierwszym wyborem w drugim stadium postaci rhodesiense u dzieci młodszych lub lżejszych. WHO wymienia dodatkowo eflornitynę w stadium 2.

Czy śpiączką afrykańską można zarazić się w Polsce?

Nie ma takiej możliwości drogą naturalną. Mucha tse-tse występuje wyłącznie na obszarach wiejskich Afryki Subsaharyjskiej, więc bez wektora nie ma miejscowej transmisji. Śpiączka afrykańska może w Polsce wystąpić jedynie jako zakażenie przywleczone. Źródła nie podają polskich danych liczbowych dla tej choroby.

Co z tego wynika praktycznie:

• Ryzyko dotyczy pobytów na terenach wiejskich, nie miast. CDC podaje, że podróżni odwiedzający obszary miejskie w krajach endemicznych są narażeni w niewielkim stopniu.
• Ochrona przed ukłuciami musi obejmować porę dzienną, bo tse-tse gryzie w dzień.
• Przy gorączce po powrocie z Afryki priorytetem jest wykluczenie malarii, którą CDC nazywa stanem nagłym wymagającym pilnej interwencji.

Skierowanie do poradni chorób zakaźnych jest w Polsce wymagane (t.j. Dz.U. 2025 poz. 1461, art. 57 ust. 1), ale przy gorączce nie odkłada się kontaktu z lekarzem. O tym, jakie badanie wykonać, decyduje lekarz na podstawie objawów i wywiadu.

Najczęstsze pytania

Zobacz też

• Pasożyty po podróży
• Rośliny wodne pasożyty
• Pasożyty afryka safari
• Surowa ryba pasożyty
• Pasożyty tajlandia
• Pasożyty turcja