Badania wątroby w POZ: co zleci lekarz — antygen HBs tak, anty-HCV nie

01Które badania wątroby może zlecić lekarz POZ

Zakres jest określony w rozporządzeniu Ministra Zdrowia z dnia 24 września 2013 roku w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu podstawowej opieki zdrowotnej. Obowiązujące brzmienie to tekst jednolity Dz. U. z 2023 r. poz. 1427, ogłoszony obwieszczeniem z 16 czerwca 2023 roku, ze zmianami: Dz. U. z 2023 r. poz. 2226, Dz. U. z 2023 r. poz. 2806 oraz Dz. U. z 2025 r. poz. 584.

Wykaz badań znajduje się w części IV załącznika nr 1, zatytułowanej „Świadczenia medycznej diagnostyki laboratoryjnej lub diagnostyki obrazowej i nieobrazowej związane z realizacją świadczeń lekarza podstawowej opieki zdrowotnej”.

Z badań, które dotyczą wątroby i dróg żółciowych, w ustępie 2 tej części figurują:

Do tego dochodzą pozycje związane z białkami krwi: 12 — białko całkowite, 13 — proteinogram, 14 — albumina, a z badań układu krzepnięcia (ustęp 5) — wskaźnik protrombinowy (INR).

Numeracja pochodzi wprost z rozporządzenia. Podajemy ją, bo pozwala odnaleźć każdą pozycję w dokumencie.

Zakres badań wątrobowych w POZ wyznacza część IV załącznika nr 1 do rozporządzenia z 2013 roku w brzmieniu Dz. U. z 2023 r. poz. 1427, z numeracją pozwalającą odnaleźć każdą pozycję.

02Jak zbudowany jest wykaz badań w części IV

Warto znać strukturę tej części, bo pokazuje, że wykaz jest zamknięty — a to ma bezpośrednie skutki praktyczne.

Część IV dzieli się na ustępy według rodzaju badania:

Zamknięty charakter wykazu znaczy, że lekarz POZ może w ramach świadczeń gwarantowanych zlecić badania z tej listy. Badanie, którego na niej nie ma, wymaga skierowania do specjalisty albo wykonania odpłatnie.

To tłumaczy sytuację, którą pacjenci często odbierają jako niechęć lekarza. Odmowa zlecenia konkretnego badania bywa po prostu konsekwencją zakresu rozporządzenia.

Część IV dzieli badania na sześć ustępów i jest wykazem zamkniętym: badanie spoza listy wymaga skierowania do specjalisty albo wykonania odpłatnie.

• ust. 1 — badania hematologiczne: morfologia krwi obwodowej z płytkami krwi; morfologia z wzorem odsetkowym i płytkami; retikulocyty; odczyn opadania krwinek czerwonych (OB);
• ust. 2 — badania biochemiczne i immunochemiczne: trzydzieści siedem pozycji, od sodu i potasu po PSA;
• ust. 3 — badania moczu: pięć pozycji;
• ust. 4 — badania kału: badanie ogólne, pasożyty, krew utajona metodą immunochemiczną;
• ust. 5 — badania układu krzepnięcia: INR, APTT, fibrynogen;
• ust. 6 — badania mikrobiologiczne: posiewy i testy antygenowe.

03Czego w wykazie badań wątroby nie ma

Odczytaliśmy pełną część IV — i ta weryfikacja negatywna jest najbardziej praktyczną informacją w całym tekście.

W wykazie badań lekarza POZ nie występują przeciwciała anty-HCV. Jest antygen HBs (pozycja 33), czyli badanie związane z wirusowym zapaleniem wątroby typu B. Odpowiednika dla typu C w tej części nie ma.

Nie ma tam również elastografii ani innych nowszych metod oceny wątroby.

Jedno zastrzeżenie o rzetelności: część IV zawiera także odrębny wykaz diagnostyki obrazowej, którego nie analizowaliśmy w całości. Nie twierdzimy więc nic o dostępności USG w ramach POZ — to trzeba sprawdzić w samym rozporządzeniu.

Dlaczego brak anty-HCV w tym wykazie ma znaczenie? Bo do 2025 roku oznaczało to, że badanie przesiewowe w kierunku wirusowego zapalenia wątroby typu C nie było elementem standardowego zestawu dostępnego u lekarza rodzinnego. To się zmieniło — ale w innym trybie, o którym poniżej. Szerzej o obu badaniach piszemy w tekście o anty-HCV i antygenie HBs.

W wykazie lekarza POZ nie ma przeciwciał anty-HCV ani elastografii — jest za to antygen HBs z pozycji 33; wykazu diagnostyki obrazowej nie analizowaliśmy.

04Co do badań wątroby dodaje bilans zdrowia osoby dorosłej

Rozporządzenie Ministra Zdrowia z 30 kwietnia 2025 roku (Dz. U. z 2025 r. poz. 584) dodało do załącznika nowy element: część VI — „Moje zdrowie – bilans zdrowia osoby dorosłej”. Weszło w życie 5 maja 2025 roku.

Bilans ma dwa zakresy badań laboratoryjnych. W zakresie podstawowym nie ma badań wątrobowych — są morfologia, glukoza, kreatynina z eGFR, lipidogram, TSH i badanie ogólne moczu.

Badania wątrobowe znalazły się w zakresie rozszerzonym, który — cytat dosłowny z rozporządzenia — obejmuje „warunkowo, w zależności od wieku, płci i wyniku KBZOD”:

1. aktywność aminotransferazy alaninowej (ALAT); 2. aktywność aminotransferazy asparaginianowej (AspAT); 3. aktywność gamma-glutamylotranspeptydazy (GGTP); 4. stężenie całkowite antygenu PSA u mężczyzn powyżej 50 roku życia; 5. obecność przeciwciał anty-HCV we krwi; 6. stężenie lipoproteiny (a) — tylko raz w życiu, między 20 a 40 rokiem życia.

Kluczowe słowo to „warunkowo”. Zakres rozszerzony nie przysługuje automatycznie — zależy od wieku, płci i wyniku kwestionariusza. Cały program opisujemy w tekście o bilansie zdrowia osoby dorosłej.

Część VI, obowiązująca od 5 maja 2025 roku, umieszcza ALAT, AspAT, GGTP i anty-HCV w zakresie rozszerzonym bilansu, który przysługuje warunkowo.

05ALAT czy ALT: dlaczego rozporządzenie używa obu zapisów

To drobiazg, który przy porównywaniu dokumentów bywa mylący, a wynika wprost z tekstu.

W części IV rozporządzenie posługuje się zapisami: „aminotransferaza asparaginianowa (AST)” i „aminotransferaza alaninowa (ALT)”.

W części VI, dodanej w 2025 roku, ten sam parametr zapisano inaczej: „aktywność aminotransferazy alaninowej (ALAT)” i „aktywność aminotransferazy asparaginianowej (AspAT)”.

Czyli w jednym akcie prawnym funkcjonują dwa zestawy skrótów dla tych samych oznaczeń. ALT i ALAT to ten sam parametr, podobnie AST i AspAT. Pierwszy zapis jest międzynarodowy, drugi bliższy tradycji polskiego piśmiennictwa.

Jest też różnica w sformułowaniu przedmiotu badania. Część IV wymienia po prostu nazwę enzymu, część VI mówi o „aktywności” aminotransferazy — co jest precyzyjniejsze, bo w laboratorium oznacza się aktywność katalityczną, nie stężenie.

Dla pacjenta wniosek jest prosty: skierowanie z zapisem ALAT i wynik z zapisem ALT dotyczą tego samego badania. Nie ma potrzeby dopytywać o rozbieżność.

ALT i ALAT oznaczają ten sam parametr, tak samo AST i AspAT — rozporządzenie stosuje dwa zestawy skrótów w części IV i w części VI.

06Antygen HBs i inne badania w wykazie POZ

Pozycja 33 części IV brzmi w rozporządzeniu: „antygen HBs-AgHBs”. Zapis jest nietypowy — łączy nazwę polską ze skrótem — ale odnosi się do jednego oznaczenia.

Warto zwrócić uwagę na jego umiejscowienie. Antygen HBs znajduje się w ustępie 2, wśród badań biochemicznych i immunochemicznych, a nie w ustępie 6 z badaniami mikrobiologicznymi. Wynika to z metody oznaczania, nie z natury badanego czynnika.

Z pozostałych pozycji, które lekarz może zlecić w kontekście oceny czynności wątroby:

Czego przy tej liście świadomie nie robimy: nie podajemy zakresów referencyjnych ani nie tłumaczymy, co znaczy wynik powyżej lub poniżej normy. Zakresy zależą od laboratorium i metody, a wynik ocenia lekarz w kontekście całego obrazu klinicznego.

Antygen HBs figuruje jako pozycja 33 w ustępie 2, wśród badań biochemicznych i immunochemicznych, obok białka całkowitego, albuminy, proteinogramu i INR.

• białko całkowite (poz. 12) i albumina (poz. 14) — białka osocza;
• proteinogram (poz. 13) — rozdział białek osocza;
• wskaźnik protrombinowy INR (ust. 5 poz. 1) — parametr krzepnięcia;
• fosfataza alkaliczna ALP (poz. 23) — enzym oznaczany także w innych kontekstach.

07Czego ten tekst o badaniach wątroby nie zawiera

Cztery świadome pominięcia — każde z powodem.

Nie ma zakresów referencyjnych. Wartości prawidłowe dla ALT, AST, GGTP, ALP czy bilirubiny zależą od metody i laboratorium. Podaje je laboratorium na wyniku i tylko ono jest właściwym źródłem.

Nie ma interpretacji wyników. Nie znajdziesz tu zdań o tym, na co „wskazuje” podwyższony wynik. Taka ocena należy do lekarza i wymaga znajomości pełnego kontekstu — leków, chorób współistniejących, dynamiki zmian.

Nie ma zaleceń dietetycznych ani suplementacyjnych. Nie omawiamy żadnych preparatów w związku z wątrobą. To nie ostrożność redakcyjna: dla surowców roślinnych nie istnieją dopuszczone oświadczenia zdrowotne, o czym piszemy w tekście o oświadczeniach zdrowotnych.

Nie ma danych epidemiologicznych dla Polski. Nie sprawdziliśmy źródeł krajowych, więc ich nie podajemy.

Co jest: kompletny, sprawdzalny zakres świadczeń z numeracją z rozporządzenia oraz informacja, czego w tym zakresie nie ma. To dane, których nie znajdziesz w większości materiałów o badaniach wątroby.

08Jak umówić się na badania wątroby w ramach POZ

Praktyczna kolejność, wynikająca z konstrukcji przepisów.

Jedna uwaga o terminach z rozporządzenia. W Bilansie zlecenie na badania generuje się w terminie 30 dni od dnia wypełnienia kwestionariusza, a badania wykonuje „medyczne laboratorium diagnostyczne wpisane do ewidencji Krajowej Rady Diagnostów Laboratoryjnych”.

Analogiczny zestaw informacji o nerkach zebraliśmy w tekście o badaniach nerek, a klasyfikację używaną w nefrologii — w tekście o klasyfikacji przewlekłej choroby nerek.

Badania z części IV zleca lekarz POZ, u którego jesteś na liście, a zlecenie w Bilansie generuje się w terminie 30 dni od wypełnienia kwestionariusza.

• Zacznij od lekarza POZ. Badania z części IV zleca lekarz podstawowej opieki zdrowotnej, u którego jesteś na liście świadczeniobiorców.
• Sprawdź, czy badanie jest w wykazie. ALT, AST, GGTP, ALP, bilirubina, albumina i antygen HBs — tak. Anty-HCV w tej części nie ma.
• Zapytaj o bilans zdrowia. Jeśli spełniasz kryteria wieku i częstotliwości, zakres rozszerzony Bilansu obejmuje ALAT, AspAT, GGTP i anty-HCV — warunkowo.
• Wynik omów z lekarzem. To nie formalność: pojedynczy parametr bez kontekstu klinicznego nie jest podstawą do żadnych wniosków.

09Najczęstsze pytania

Z części IV załącznika do rozporządzenia: bilirubinę całkowitą i bezpośrednią, fosfatazę alkaliczną (ALP), aminotransferazy AST i ALT, gammaglutamylotranspeptydazę (GGTP) oraz antygen HBs. Dodatkowo białko całkowite, proteinogram, albuminę i wskaźnik protrombinowy INR.

10Zobacz też

• Albuminuria badanie
• Antygen hbs anty-hcv
• Badania nerek
• Egfr badanie
• Bilans zdrowia osoby dorosłej
• Przewlekła choroba nerek klasyfikacja

11Najczęstsze pytania

12Źródła

1. Rozporządzenie MZ z 24.09.2013 w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu podstawowej opieki zdrowotnej — tekst jednolity Dz. U. z 2023 r. poz. 1427, część IV załącznika nr 1 api.sejm.gov.pl/eli/acts/DU/2023/1427/text.pdf
2. Rozporządzenie MZ z 30.04.2025 zmieniające — Dz. U. z 2025 r. poz. 584, część VI „Moje zdrowie – bilans zdrowia osoby dorosłej” api.sejm.gov.pl/eli/acts/DU/2025/584/text.pdf
3. Rozporządzenie MZ z 9.10.2023 zmieniające — Dz. U. z 2023 r. poz. 2226 api.sejm.gov.pl/eli/acts/DU/2023/2226/text.pdf
4. Rozporządzenie MZ z 22.12.2023 zmieniające — Dz. U. z 2023 r. poz. 2806 api.sejm.gov.pl/eli/acts/DU/2023/2806/text.pdf
5. Metadane aktu w bazie ELI: status obowiązujący, wykaz aktów zmieniających api.sejm.gov.pl/eli/acts/DU/2023/1427
6. Ministerstwo Zdrowia — informacje o świadczeniach gwarantowanych i programach profilaktycznych gov.pl/web/zdrowie