Adaptogeny: historia pojęcia od Łazariewa (1958) przez radzieckie badania cytryńca i eleuterokoka po dzisiejsze suplementy

Słowo „adaptogen” wygląda na starożytne, a ma niespełna siedemdziesiąt lat i bardzo konkretny adres: radziecka farmakologia lat 50. XX wieku. Ten tekst opowiada, kto je wymyślił, po co, na jakich roślinach je testowano i jak z laboratoriów Władywostoku trafiło na etykiety suplementów na całym świecie, w tym na etykietę płynu „Jest Dobrze”. Opowiadamy o historii pojęcia na podstawie przeglądu Panossiana i Wikmana z 2010 r.; nie o tym, co adaptogeny „robią”, bo w prawie unijnym takie słowo nie istnieje, a dla roślin nim określanych nie ma dopuszczonych oświadczeń.

Autor: Redakcja Witalności · Aktualizacja: 2026-10-28 · Materiał informacyjny

Adaptogeny: skąd pochodzi słowo i dlaczego to ważne

„Adaptogen” brzmi jak nazwa klasy substancji, ale nie jest ani terminem botanicznym, ani farmakologicznym w dzisiejszym prawie, ani kategorią w przepisach żywnościowych Unii Europejskiej. To pojęcie historyczne, stworzone w jednym kraju, w jednym okresie, dla konkretnego celu, i dopiero później przejęte przez handel. Znajomość tej historii pozwala czytać etykiety z dystansem: gdy produkt nazywa się „adaptogenem”, używa słowa z radzieckiej farmakologii, a nie kategorii, której ktokolwiek dziś pilnuje.

Najpełniejszy opis tej historii w literaturze naukowej dał przegląd Alexandra Panossiana i Georga Wikmana opublikowany w 2010 r. w czasopiśmie Pharmaceuticals; autorzy związani ze Swedish Herbal Institute w Göteborgu sami są badaczami i zwolennikami tej koncepcji, co warto mieć na uwadze. Z ich tekstu pochodzą daty i nazwiska poniżej.

Prekursorzy: Komarow, Arsenjew i cytryniec z Dalekiego Wschodu

Zanim powstało słowo, były rośliny. Panossian i Wikman wskazują dwóch autorów, którzy opisali tradycję cytryńca chińskiego (Schisandra chinensis) wśród ludów rosyjskiego Dalekiego Wschodu: botanika Władimira Komarowa (1895) i podróżnika Władimira Arsenjewa (1903–1907), znanego z książki o przewodniku Dersu Uzale. Opisywali, że myśliwi Nanajów używali owoców i nasion cytryńca podczas długich wypraw. To etnografia, nie farmakologia.

Pierwsze radzieckie badania cytryńca ukazały się w czasopismach wojskowych w czasie drugiej wojny światowej; interesowano się nim z powodów praktycznych, wojskowych, podobnie jak w innych krajach badano wówczas różne środki dla żołnierzy i pilotów. To tło tłumaczy, dlaczego pojęcie, które za chwilę powstanie, będzie mówić o „odporności na czynniki szkodliwe”, a nie o leczeniu chorób.

Łazariew i Selye: narodziny pojęcia (1950–1960)

Autorem terminu jest Nikołaj Wasiljewicz Łazariew, radziecki toksykolog. Według Panossiana i Wikmana wprowadził go w okresie 1950–60, w pracach z 1958 i 1959 r., opierając się na teorii stresu Hansa Selyego, kanadyjskiego endokrynologa, który opisał nieswoistą reakcję organizmu na obciążenia. Łazariew szukał substancji, które zwiększałyby „stan niespecyficznej odporności” organizmu w sytuacji stresu, czyli czegoś, co ułatwiałoby organizmowi „adaptację” do obciążeń; stąd nazwa, od łacińskiego adaptare.

Warto zauważyć, w jakim kontekście to powstało: zimna wojna, program kosmiczny, sport wyczynowy i armia, czyli zapotrzebowanie państwa na środki podnoszące wydolność zdrowych ludzi w ekstremalnych warunkach. To zupełnie inna perspektywa niż dzisiejsza, konsumencka, i warto ją pamiętać, czytając współczesne obietnice.

Brekhman i Dardymov (1968): definicja, która przetrwała

Pojęcie sformalizowali Izrael Brekhman i I. W. Dardymow z Władywostoku w pracy z 1968 r. Ich definicja, cytowana przez Panossiana i Wikmana, mówi, że adaptogen powinien być: (1) nieszkodliwy i powodować minimalne zaburzenia w fizjologii organizmu, (2) niespecyficzny w działaniu, czyli zwiększać odporność na szeroki zakres czynników fizycznych, chemicznych i biologicznych, oraz (3) mieć działanie normalizujące, niezależne od natury stanu patologicznego.

Przytaczamy tę definicję jako fakt z historii nauki, nie jako opis produktów. Trzy kryteria są z dzisiejszej perspektywy trudne do zweryfikowania: „niespecyficzność” i „normalizacja” to pojęcia, których nie da się łatwo zmierzyć w badaniu klinicznym. Dlatego współczesne agencje, w tym Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności, nie posługują się tą kategorią przy ocenie oświadczeń; oceniają konkretne rośliny i konkretne, mierzalne efekty, a dla roślin „adaptogennych” nie przyznały dotąd żadnego oświadczenia.

Skala radzieckich badań: eleuterokok, różeniec, 1 009 publikacji

We wczesnych latach 60. uruchomiono w ZSRR program badawczy nad adaptogenami, a jego efekt ilościowy robi wrażenie: według Panossiana i Wikmana do 1982 r. ukazało się w Rosji 1 009 publikacji, głównie na temat eleuterokoka (Eleutherococcus senticosus), rośliny sprzedawanej dziś pod handlową nazwą „żeń-szeń syberyjski”, choć z żeń-szeniem właściwym łączy ją tylko rodzina botaniczna. W 1969 r. Komitet Farmakologiczny Ministerstwa Zdrowia ZSRR rekomendował ekstrakt różeńca górskiego (Rhodiola rosea) jako lek; to fakt historyczny o radzieckim systemie, a nie informacja o statusie różeńca w Polsce, gdzie jest składnikiem suplementów.

Dwie uwagi do tej liczby. Po pierwsze, większość tych publikacji była w języku rosyjskim, w czasopismach niedostępnych na Zachodzie, i nie przeszła przez dzisiejsze standardy recenzji; ich ilość nie przekłada się na jakość dowodów. Po drugie, badania dotyczyły często zwierząt, sportowców i wojska, a nie populacji ogólnej. O obu roślinach mamy hasła: różeniec górski i, w kontekście składu płynu Jest Dobrze, 37 składników adaptogenu.

Od ZSRR do sklepów: jak termin stał się handlowy

Po upadku ZSRR pojęcie wyemigrowało wraz z badaczami i surowcami. Na Zachodzie trafiło na podatny grunt: rynek suplementów szukał słowa, które opisze rośliny kojarzone ze stresem bez wskazywania choroby, a „adaptogen” brzmiał naukowo i obiecująco. W ciągu dwóch dekad kategoria rozszerzyła się daleko poza radziecką listę (cytryniec, eleuterokok, różeniec, żeń-szeń): dziś handel nazywa adaptogenami również ashwagandhę z Ajurwedy, tulsi, grzyby reishi i soplówkę, a nawet kakao.

To rozszerzenie nie ma żadnej podstawy w definicji Brekhmana i Dardymowa; jest decyzją marketingową. Etykieta płynu Jest Dobrze wymienia 37 składników roślinnych i miód, z których tylko kilka (żeń-szeń, eleuterokok, cytryniec, tulsi, szczodrak) pojawia się w literaturze o adaptogenach, a reszta to klasyczne zioła, grzyby, owoce i soki; nazwa produktu „adaptogen” jest więc nazwą handlową, tak jak u wszystkich innych producentów. Ogólne hasło: adaptogen.

Adaptogeny w prawie Unii Europejskiej: słowo, którego nie ma

W unijnym prawie żywnościowym nie istnieje kategoria „adaptogen”. Rozporządzenie (WE) nr 1924/2006 pozwala używać na żywności i suplementach wyłącznie oświadczeń zdrowotnych z unijnego rejestru, ocenionych przez EFSA. Dla żeń-szenia, eleuterokoka, cytryńca, różeńca, ashwagandhy i grzybów wnioski o oświadczenia albo odrzucono, albo pozostają „w zawieszeniu” (on hold) od lat; żadne nie zostało dopuszczone. Samo słowo „adaptogen” użyte tak, by sugerowało efekt (np. „adaptogen na stres”), może być uznane przez organy nadzoru za niedozwolone oświadczenie.

Co z tego wynika dla kupującego: produkt może nazywać się „adaptogen”, bo to nazwa handlowa, ale nie może obiecywać, że zwiększy twoją odporność na stres; a jeśli obiecuje, łamie przepis. Z drugiej strony brak oświadczenia nie oznacza, że roślina jest bezwartościowa; oznacza, że nikt nie udowodnił efektu według unijnych standardów. Wyjaśniamy to szerzej w tekście oświadczenia zdrowotne na suplementach.

Historia adaptogenów w datach

• 1895 – Komarow opisuje tradycję cytryńca na Dalekim Wschodzie.
• 1903–1907 – Arsenjew o cytryńcu u myśliwych Nanajów.
• II wojna światowa – pierwsze radzieckie badania cytryńca w czasopismach wojskowych.
• 1950–1960 – Łazariew wprowadza termin „adaptogen” (prace 1958, 1959) na gruncie teorii stresu Selyego.
• wczesne lata 60. – radziecki program badań nad adaptogenami.
• 1968 – Brekhman i Dardymow: trzy kryteria adaptogenu.
• 1969 – Komitet Farmakologiczny ZSRR rekomenduje ekstrakt różeńca jako lek.
• 1982 – 1 009 publikacji w Rosji, głównie o eleuterokoku.
• 2010 – przegląd Panossiana i Wikmana porządkuje historię dla czytelnika zachodniego.
• dziś – termin handlowy bez definicji prawnej w UE; rośliny „adaptogenne” bez dopuszczonych oświadczeń.

Jak włączyć płyn z tymi roślinami w codzienny rytm, o której porze i na jak długo, opisujemy w tekście adaptogeny: rano czy wieczorem; tam również bez obietnic, za to z etykietą.

Najczęstsze pytania

Zobacz też

• Adaptogeny rano czy wieczorem
• Babka płesznik
• Chlorella historia
• Chlorella rano czy wieczorem
• Gorycz w kuchni
• Synbiotyk rano czy wieczorem