Adaptogeny zyskały popularność w ostatnich latach jako odpowiedź na stres, wypalenie, kortyzol. Tylko że termin pochodzi z lat 40. XX wieku z radzieckiej farmakologii, nie z modnego biohackingu. Co warto o tym wiedzieć?
Adaptogen to substancja roślinna zwiększająca odporność organizmu na stresory, termin wprowadzony przez Nikołaja Lazareva w 1947 roku, rozwinięty przez Brekhmana i Dardymova.
01Co to jest adaptogen?
Adaptogen (z gr. „adapto" — przystosować się, „gen" — powodujący) to termin fitoterapii i farmakologii oznaczający substancje pochodzenia naturalnego (głównie roślinnego), zwiększające ogólną odporność organizmu na stresory fizyczne, chemiczne i biologiczne. Termin wprowadzony w 1947 roku przez radzieckiego farmakologa Nikołaja Lazareva, opisującego zdolność niektórych surowców do uodparniania organizmu na szkodliwe wpływy zewnętrzne.
02Jak rozwijała się definicja adaptogenu?
Historia rozwoju koncepcji:
- 1947: Mikołaj Lazarev wprowadza termin „adaptogen"
- Lata 50.: Israel Brekhman zakłada szkołę badającą adaptogeny
- 1959: Brekhman odkrywa „żeń-szeń syberyjski" (Eleutherococcus senticosus)
- 1962: 3 adaptogeny wpisane do rosyjskiej farmakopei (eleuthero, rhaponticum, różeniec górski)
- 1968: Brekhman i Dardymov tworzą klasyczną definicję adaptogenu (3 kryteria)
- 1969: pierwszy naukowy artykuł na Zachodzie
- 1979: eleuthero, lukrecja, żeń-szeń w oficjalnych dokumentach europejskich
- 2009: Panossian i Wikman publikują przegląd „Evidence-based efficacy of adaptogens"
03Jakie są 3 kryteria adaptogenu (Brekhman-Dardymov, 1968)?
Klasyczna definicja adaptogenu wymaga spełnienia 3 warunków:
1. Nieszkodliwość: brak istotnej toksyczności w typowych dawkach 2. Działanie niespecyficzne: zwiększanie ogólnej odporności na stresory różnego pochodzenia 3. Działanie normalizujące: efekt jest dwukierunkowy (np. podnosi obniżone ciśnienie, obniża podwyższone)
Współczesna farmakologia dodaje kryterium 4: działanie poprzez wpływ na osie stresu organizmu (HPA — podwzgórze-przysadka-nadnercza).
04Jakie rośliny są klasyfikowane jako adaptogeny?
Najczęściej wymieniane adaptogeny w literaturze:
| Roślina | Pochodzenie | Charakterystyczne związki |
| Żeń-szeń koreański (Panax ginseng) | Azja Wschodnia | Ginsenozydy |
| Żeń-szeń syberyjski / Eleuthero (Eleutherococcus senticosus) | Syberia | Eleuterozydy |
| Różeniec górski (Rhodiola rosea) | Góry Skandynawii, Syberii | Rozawiny, salidrozyd |
| Ashwagandha (Withania somnifera) | Indie | Witanolidy |
| Schisandra (Schisandra chinensis) | Daleki Wschód | Schizandryny |
| Bacopa monnieri | Indie | Bakozydy |
| Lukrecja (Glycyrrhiza glabra) | Eurazja | Glicyryzyna |
| Gynostemma (Jiaogulan) | Chiny | Gypenozydy |
| Cordyceps (grzyb) | Tybet, Chiny | Kordycepina |
| Reishi (grzyb Ganoderma) | Azja | Beta-glukany, triterpeny |
05Czym adaptogeny różnią się od leków i stymulantów?
To kluczowe rozróżnienie:
| Cecha | Adaptogeny | Stymulanty (kofeina, amfetamina) | Leki |
| Działanie | Łagodne, regulujące | Pobudzające | Specyficzne |
| Efekt | Stopniowy, długoterminowy | Natychmiastowy | Wskazany w chorobach |
| Uzależnienie | Niskie ryzyko | Wysokie ryzyko | Zmienne |
| Zasób energetyczny | Nie wyczerpują | Wyczerpują | Zmienne |
| Reglamentacja | Suplementy lub leki ziołowe | Prawnie regulowane | Recepta lub OTC |
06Jakie są ograniczenia adaptogenów?
Adaptogeny mają ograniczenia, o których warto wiedzieć:
- Termin nie jest kategorią prawną ani medyczną w UE, lecz koncepcją fitoterapeutyczną
- EFSA nie autoryzowała oświadczeń zdrowotnych dla większości adaptogenów
- Po TSUE C-386/23 (2025) suplementy z botanicals adaptogennymi nie mogą zawierać claimów funkcjonalnych
- Każdy adaptogen ma własny profil interakcji z lekami
- Działanie wymaga czasu (2-12 tygodni regularnego stosowania)
- Indywidualna reakcja może się różnić
07Kiedy NIE stosować adaptogenów?
- Ciąża i karmienie piersią (większość adaptogenów niewskazana)
- Choroby autoimmunologiczne (adaptogeny mogą stymulować układ odpornościowy)
- Choroba afektywna dwubiegunowa (mogą wywoływać manię)
- Nadciśnienie tętnicze (niektóre adaptogeny, jak lukrecja, mogą podnosić ciśnienie)
- Bezsenność (niektóre adaptogeny pobudzają)
- Operacje chirurgiczne (część adaptogenów wpływa na krzepnięcie krwi)
- Stosowanie leków wymaga konsultacji z lekarzem
08Co mówi nauka o adaptogenach?
Adaptogeny są przedmiotem rosnącej liczby badań klinicznych. Panossian i Wikman (2009) w „Current Clinical Pharmacology" opublikowali przegląd opartych na dowodach skuteczności adaptogenów w zmęczeniu. EMA (European Medicines Agency) prowadzi monografie HMPC dla kilku adaptogenów (eleuthero, rhodiola, lukrecja). Najlepiej zbadane są: żeń-szeń koreański, rhodiola rosea, ashwagandha. Działanie opisywane przez współczesne badania obejmuje wpływ na osie stresu HPA, kortyzol, neuroprzekaźniki, mitochondria. Krytycy zwracają uwagę na słabą jakość metodologiczną wielu starszych badań radzieckich i potrzebę dalszych standardowych badań RCT. Nauka nie potwierdza wszystkich tradycyjnych claimów dotyczących adaptogenów, ale potwierdza zwiększającą się bazę dowodów dla konkretnych ekstraktów (Rhodiola SHR-5, KSM-66 Ashwagandha). W UE większość adaptogenów jest sprzedawana jako suplementy diety bez autoryzowanych claimów EFSA.
09Źródła
- NCEŻ PZH — Adaptogeny: czym są i czy warto je stosować ncez.pzh.gov.pl
- Wikipedia (PL) — Adaptogen (termin Lazariewa 1947, definicja, rośliny) pl.wikipedia.org
- NCBI/PMC — Panossian & Wikman, Effects of Adaptogens on the CNS (Pharmaceuticals 2010) pmc.ncbi.nlm.nih.gov
- PubMed — Effectiveness of Rhodiola rosea L. Preparations in Stress (Molecules 2022) pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Cleveland Clinic — Adaptogens: czym są, rodzaje, działanie na stres my.clevelandclinic.org
10Najczęściej zadawane pytania
Co to jest adaptogen?
Termin fitoterapii oznaczający substancje pochodzenia naturalnego (głównie roślinnego), zwiększające ogólną odporność organizmu na stresory. Wprowadzony przez Nikołaja Lazareva w 1947 roku.
Jakie są 3 kryteria adaptogenu?
Brekhman-Dardymov 1968: 1) nieszkodliwość, 2) działanie niespecyficzne (ogólna odporność na różne stresory), 3) działanie normalizujące (dwukierunkowe).
Jakie rośliny są adaptogenami?
Żeń-szeń koreański (Panax ginseng), żeń-szeń syberyjski (Eleuthero), różeniec górski (Rhodiola rosea), ashwagandha (Withania somnifera), schisandra, bacopa, lukrecja, gynostemma, cordyceps, reishi.
Czym adaptogeny różnią się od stymulantów?
Adaptogeny: łagodne, regulujące, stopniowy efekt długoterminowy, niskie ryzyko uzależnienia, nie wyczerpują zasobów. Stymulanty (kofeina): pobudzające, natychmiastowy efekt, ryzyko uzależnienia, wyczerpują.
Kiedy nie stosować adaptogenów?
Ciąża, karmienie, choroby autoimmunologiczne, choroba afektywna dwubiegunowa, nadciśnienie (lukrecja), bezsenność, operacje chirurgiczne, stosowanie leków bez konsultacji.
Z naszej oferty
W naszym sklepie znajdziesz Adaptogen Jest Dobrze, kompozycję starannie wyselekcjonowanych botaników o tradycji adaptogennej w różnych szkołach fitoterapii.
