Substancje humusowe: jak powstają, czym jest leonardyt, torf i shilajit, i dlaczego nie każdy „humus” to to samo

„Kwas humusowy” na etykiecie brzmi jak jedna substancja. W rzeczywistości to nazwa całej rodziny związków, które powstają, gdy rośliny rozkładają się przez tysiące lat w glebie, torfowisku albo złożu węgla brunatnego. Z jakiego surowca pochodzą, decyduje o tym, co jest w słoiku: leonardyt z Dakoty, torf z bagna i shilajit z Himalajów to trzy różne materiały pod jednym słowem. Ten tekst wyjaśnia, jak powstają substancje humusowe, skąd się je wydobywa i jak czytać ich nazwy; nie mówi, co robią w organizmie, bo tego nie wolno nam napisać i nie mamy do tego podstaw.

Autor: Redakcja Witalności · Aktualizacja: 2026-10-28 · Materiał informacyjny

Substancje humusowe: co to jest i jak powstają w glebie

Gdy liść spada na ziemię, bakterie i grzyby rozkładają go na proste związki. Część z nich nie wraca do obiegu od razu, tylko łączy się w duże, nieregularne cząsteczki o ciemnej barwie, odporne na dalszy rozkład. Ten proces nazywa się humifikacją, a jego produkt, próchnica, czyli humus, to ciemna warstwa, która odróżnia żyzną glebę od piasku. Substancje humusowe to chemiczna nazwa tej ciemnej frakcji.

Gleboznawcy dzielą je nie według budowy, która jest zbyt złożona i zmienna, lecz według zachowania w laboratorium:

• kwasy huminowe rozpuszczają się w roztworach zasadowych, a wytrącają po zakwaszeniu;
• kwasy fulwowe rozpuszczają się zarówno w zasadzie, jak i w kwasie; są mniejsze i jaśniejsze;
• huminy nie rozpuszczają się w żadnym z nich.

To ważne dla czytania etykiet: „kwas humusowy” to nie jeden związek o wzorze, lecz frakcja wydzielona z surowca określoną metodą. Dwa produkty z tym samym napisem mogą pochodzić z różnych złóż i mieć różny skład. Hasła kwas humusowy i kwas fulwowy w naszym słowniku opisują same pojęcia.

Leonardyt: utleniony węgiel brunatny z Dakoty Północnej

Najważniejszy surowiec przemysłowy substancji humusowych to leonardyt: miękki, woskowy, czarny lub brązowy mineraloid, który rozpuszcza się w roztworach zasadowych. Geologicznie jest to lignit, czyli węgiel brunatny, który leżał płytko i przez długi czas utleniał się w kontakcie z powietrzem i wodą. Utlenianie zamieniło część węgla w kwasy humusowe, których leonardyt zawiera do 90%; to wielokrotnie więcej niż w torfie czy zwykłej glebie.

Nazwa pochodzi od Arthura Graya Leonarda, pierwszego dyrektora North Dakota Geological Survey; leonardyt występuje przy złożach lignitu w Dakocie Północnej, a także w Albercie (Kanada), Grecji, Turcji i Australii. Zastosowania są od dawna techniczne i rolnicze: kondycjoner gleby, dodatek do płuczek wiertniczych (od czasów drugiej wojny światowej) i uzdatnianie wody.

Jeśli produkt z kwasem humusowym pochodzi ze złoża, a nie z gór, najprawdopodobniej surowcem jest leonardyt. Etykieta rzadko to podaje; przepisy nie wymagają wskazania surowca ani kraju pochodzenia składnika. Warto zapytać producenta.

Torf: młody humus z bagna

Torf powstaje w torfowiskach, gdzie rośliny (mchy torfowce, turzyce) obumierają w wodzie, bez dostępu tlenu, i rozkładają się bardzo wolno. Jest to pierwszy etap tej samej drogi, która przez miliony lat prowadzi do węgla brunatnego, a potem kamiennego. W porównaniu z leonardytem torf jest materiałem młodym i słabo rozłożonym: widać w nim włókna roślin, a udział kwasów humusowych jest znacznie niższy.

W Polsce torf jest przede wszystkim surowcem ogrodniczym (podłoża) i, historycznie, opałowym oraz balneologicznym (borowina w uzdrowiskach). Ekstrakty humusowe z torfu istnieją, ale przemysł preferuje leonardyt ze względu na stężenie. Dla czytelnika etykiety różnica jest prosta: torf i leonardyt to dwa końce tego samego procesu geologicznego, a „kwas humusowy” z każdego z nich będzie miał inny profil.

Shilajit i mumijo: żywiczny humus z gór

Trzeci surowiec nie pochodzi ze złoża, lecz ze skał wysokogórskich. Shilajit (sanskryt: „zdobywca skał”), po rosyjsku mumijo, to czarnobrązowa, żywiczna masa wyciekająca ze szczelin skalnych w Himalajach (Indie: Himachal Pradesh, Uttarakhand; Nepal, Pakistan), Pamirze (Gorno-Badachszan w Tadżykistanie), Ałtaju, na Kaukazie, w Karakorum, na Wyżynie Tybetańskiej, w Kirgistanie i Mongolii. Niemiecka federacja organizacji konsumenckich Verbraucherzentrale opisuje go jako „rodzaj zżywiczonego humusu” z gór Azji Środkowej.

Skład: substancje humusowe, czyli kwasy huminowe i fulwowe, stanowią 60–80% masy, część mineralna 15–20%, w próbkach wykryto ponad 20 pierwiastków, w tym ołów. Jak powstaje, nie wiadomo na pewno; hipotezy mówią o wielowiekowej humifikacji roślin żywicznych, o rozkładzie skał roponośnych przez mikroorganizmy i o mszakach. Historię użycia, od Ajurwedy po współczesny rynek, i status prawny w UE opisujemy osobno w tekście shilajit i mumijo: historia i status w UE.

Leonardyt, torf, shilajit: porównanie surowców w jednej tabeli

Wniosek z tabeli: słowo „humus” nie identyfikuje surowca. Jeśli etykieta nie mówi, z czego wydzielono kwas humusowy, konsument nie wie, czy ma do czynienia z leonardytem, torfem czy shilajitem, a to trzy różne materiały.

Substancje humusowe w prawie UE: katalog nowej żywności

Komisja Europejska prowadzi katalog statusu nowej żywności, który mówi, czy dany składnik był w znaczącym stopniu spożywany w UE przed 15 maja 1997 r.; jeśli nie, jest nową żywnością i wymaga zezwolenia na mocy rozporządzenia (UE) 2015/2283, a dopuszczone pozycje trafiają do wykazu w rozporządzeniu wykonawczym 2017/2470. Według stanu opisanego przez Verbraucherzentrale 2 września 2025 r.:

• mumijo (shilajit) jest dozwolone w UE wyłącznie jako składnik suplementów diety;
• kwas humusowy również tylko w suplementach;
• kwas fulwowy jest nową żywnością zarówno w suplementach, jak i w żywności konwencjonalnej, wymaga zezwolenia i obecnie nie jest dozwolony jako składnik.

To stan katalogu, nie nasza interpretacja; katalog może się zmieniać, a decyzja w konkretnej sprawie należy do organów nadzoru. Dla czytelnika oznacza to tyle: produkt z „kwasem fulwowym” w składzie wymaga wyjaśnienia ze strony producenta, a sam katalog można sprawdzić na stronie Komisji. Verbraucherzentrale dodaje, że w produktach mumijo wielokrotnie stwierdzano podwyższone zawartości metali ciężkich i że brak danych o bezpieczeństwie długotrwałego stosowania, zwłaszcza w ciąży i u dzieci.

Jak czytać etykietę produktu z kwasem humusowym: pytania do producenta

• Surowiec: leonardyt, torf czy shilajit? Z jakiego złoża lub regionu?
• Frakcja: kwas huminowy, fulwowy czy mieszanina? Jaką metodą wydzielona?
• Zawartość: ile procent substancji humusowych w produkcie, jak oznaczono?
• Metale ciężkie: czy jest certyfikat analizy partii na ołów, kadm, rtęć, arsen? To pytanie ma szczególne znaczenie przy surowcach górskich.
• Status prawny: czy producent potrafi wskazać, na jakiej podstawie składnik jest dozwolony (katalog nowej żywności)?

Rozporządzenie (WE) nr 1924/2006 pozwala na etykiecie używać wyłącznie oświadczeń zdrowotnych z unijnego rejestru; dla substancji humusowych takich oświadczeń nie ma, więc etykieta i sklep nie powinny obiecywać efektów, i my też tego nie robimy. Opisaliśmy, czym są te substancje i skąd pochodzą; to wszystko, co da się rzetelnie powiedzieć.

Substancje humusowe w rolnictwie i wodzie: gdzie spotkasz je na co dzień

Poza suplementami substancje humusowe są przede wszystkim tematem rolniczym. Ciemna barwa wody w rzekach wypływających z torfowisk pochodzi właśnie od kwasów humusowych; stacje uzdatniania muszą je usuwać, bo przy chlorowaniu tworzą produkty uboczne. W ogrodnictwie preparaty z leonardytu sprzedaje się jako kondycjonery gleby, a w akwarystyce torf w filtrze barwi wodę na herbaciany kolor, co lubią niektóre gatunki ryb.

To tło pokazuje, że „kwas humusowy do pomidorów” i „kwas humusowy w kroplach” to ta sama rodzina chemiczna w dwóch zupełnie różnych rolach prawnych: nawóz podlega przepisom o nawozach, suplement przepisom o żywności. Mylenie ich w wyszukiwarce jest częste, i warto wiedzieć, że wyniki o trawniku nie mówią nic o produkcie spożywczym, i odwrotnie.

Najczęstsze pytania

Zobacz też

• Olej mct
• Shilajit
• Adaptogen jest dobrze skład
• Sok z młodego jęczmienia jak pić
• Węgiel aktywny
• Zielona żywność historia