Leiszmanioza trzewna, znana też jako kala-azar, to najcięższa postać leiszmaniozy. Atakuje narządy wewnętrzne, przede wszystkim śledzionę, wątrobę i szpik, a WHO podaje, że nieleczona kończy się zgonem w ponad 95% przypadków.
Autor: Redakcja Witalności · Aktualizacja: 2026-09-03 · Materiał informacyjny, nie zastępuje porady lekarskiej.
Nazwa łacińska
Leishmania donovani, L. infantum
Droga zakażenia
Ukłucie zakażonej samicy muchówki piaskowej; rzadziej wspólne igły lub transfuzja krwi
Okres wylęgania
Zwykle tygodnie do miesięcy, ale choroba może ujawnić się po latach (źródła rozbieżne)
Badanie
Szpik kostny lub inna tkanka narządowa; w tej postaci serologia ma wartość
Co to jest leiszmanioza trzewna?
Leiszmanioza trzewna to postać leiszmaniozy zajmująca narządy wewnętrzne. CDC opisuje ją jako chorobę, która zajmuje przede wszystkim śledzionę, wątrobę i szpik kostny. Tradycyjna nazwa kala-azar odnosi się do tej samej choroby.
CDC DPDx podaje, że postać trzewną wywołuje kompleks L. donovani, obejmujący trzy gatunki: L. donovani, L. infantum i L. chagasi. Warto odnotować, że współczesna taksonomia traktuje L. chagasi jako synonim L. infantum, ale cytowane źródło nadal wymienia je osobno.
To inna choroba niż leiszmanioza skórna, mimo wspólnej nazwy rodzajowej i wspólnego wektora. Postać skórna daje owrzodzenia na skórze i rozpoznaje się ją z tkanki pobranej ze zmiany. Postać trzewna daje gorączkę, chudnięcie i powiększenie śledziony, a materiałem diagnostycznym jest szpik. Nie należy przenosić objawów jednej postaci na drugą.
WHO nazywa leiszmaniozę chorobą uleczalną, ale podaje jednocześnie, że nieleczona postać trzewna kończy się zgonem w ponad 95% przypadków.
Jak można zarazić się leiszmaniozą trzewną?
Tak samo jak w postaci skórnej: przez ukłucie zakażonej samicy muchówki piaskowej. WHO opisuje to precyzyjnie: pasożyty Leishmania przenoszone są przez ukłucia zakażonych samic muchówek z podrodziny Phlebotominae, które żywią się krwią, żeby wyprodukować jaja.
CDC dodaje, że część gatunków Leishmania może przenosić się także przez wspólne igły albo transfuzję krwi.
Nie ma w źródłach potwierdzenia dla innych dróg zakażenia, więc innych tu nie wymieniamy.
Gdzie występuje Leishmania donovani?
WHO podaje, że rocznie notuje się od 700 000 do 1 000 000 nowych przypadków wszystkich postaci leiszmaniozy, a przypadki trzewne koncentrują się w Brazylii, Afryce Wschodniej i Indiach.
CDC DPDx ujmuje to liczbowo: ponad 90% światowych przypadków leiszmaniozy trzewnej przypada na Indie, Bangladesz, Nepal, Sudan i Brazylię.
W Europie występuje L. infantum, w basenie Morza Śródziemnego. ECDC potwierdza obecność wektorów w Europie i rolę psów jako rezerwuaru pasożyta, a także to, że zasięg muchówek piaskowych w ostatnich latach się poszerzył.
Dla przeciętnego turysty ryzyko jest niskie. CDC Yellow Book wskazuje te same grupy narażone, co przy postaci skórnej: turystów wyjeżdżających na wyprawy przygodowe, pracowników pomocy humanitarnej, imigrantów i uchodźców oraz osoby przebywające długo za granicą i ekspatów.
Rycina poglądowa: pasożyt Leishmania. Ilustracja poglądowa, nie odwzorowanie mikroskopowe.
Jakie objawy daje leiszmanioza trzewna?
Zestaw objawów jest dość charakterystyczny. Strona kliniczna CDC wylicza:
Gorączka.
Utrata masy ciała aż do wyniszczenia.
Powiększenie wątroby i śledziony (hepatosplenomegalia).
Pancytopenia, czyli jednoczesna niedokrwistość, leukopenia i małopłytkowość.
CDC Yellow Book podaje ten sam obraz, dodając nocne poty i podkreślając, że powiększenie śledziony jest szczególnie typowe. Strona ogólna CDC opisuje to prościej: gorączka, ogólne rozbicie i niedokrwistość.
PKDL, czyli leiszmanioza skórna po kala-azar, to następstwo przebytej postaci trzewnej. WHO opisuje ją jako wysypkę plamistą, grudkową lub guzkową, pojawiającą się miesiące albo lata po pozornym wyleczeniu.
Zakażenie bywa bezobjawowe i to jest jego kluczowa cecha. Strona kliniczna CDC pisze, że zakażenie bezobjawowe może ujawnić się klinicznie lata lub dekady po ekspozycji, na przykład gdy odporność chorego spadnie. WHO dodaje, że chorobę rozwinie ostatecznie tylko niewielka część zakażonych.
W leiszmaniozie nie występuje eozynofilia obwodowa.
Po jakim czasie pojawiają się objawy leiszmaniozy trzewnej?
Tu źródła są rozbieżne i warto to powiedzieć wprost, zamiast podawać jedną liczbę.
Strona kliniczna CDC: okres wylęgania wynosi zwykle od tygodni do miesięcy.
Rozdział CDC Yellow Book o leiszmaniozie: u osób, u których wystąpią objawy, okres wylęgania to zwykle tygodnie do miesięcy.
Strona ogólna CDC: chorzy zwykle zapadają na chorobę w ciągu miesięcy od ukłucia, choć może to być kwestia lat.
Tabela CDC Yellow Book o diagnostyce po podróży podaje dla postaci trzewnej po prostu: lata.
Sformułowanie, które godzi wszystkie cztery zapisy, brzmi: zwykle tygodnie do miesięcy, ale choroba może ujawnić się po latach. Takie ujęcie nie usypia czujności po kilku miesiącach od powrotu i nie zawyża okresu wylęgania.
Praktyczna konsekwencja jest jedna: przy tych objawach lekarzowi trzeba podać historię podróży sprzed lat, nie tylko sprzed miesiąca.
Jakie badanie wykrywa leiszmaniozę trzewną i kiedy je zrobić?
Materiałem jest szpik kostny lub inna tkanka narządowa, nie kał. CDC pisze, że w postaci trzewnej bada się próbki tkanki pobrane ze szpiku kostnego.
Metody wymieniane przez CDC Yellow Book to mikroskopia preparatów barwionych, hodowla i PCR. CDC DPDx podaje, że amastigoty mierzą od 1 do 5 mikrometrów długości i od 1 do 2 mikrometrów szerokości.
Serologia ma tu wartość, w odróżnieniu od postaci skórnej. CDC DPDx ogranicza zastrzeżenie o małej przydatności badań przeciwciał wyłącznie do postaci skórnej, ponieważ w postaci trzewnej chorzy wytwarzają istotną odpowiedź przeciwciałową. Rozpoznanie i tak opiera się na znalezieniu pasożyta w materiale tkankowym.
Kiedy się zbadać: przy utrzymującej się gorączce, chudnięciu i powiększeniu śledziony u osoby, która przebywała na obszarze występowania choroby, także dawno temu. Decyzję o badaniu podejmuje lekarz.
W Polsce badanie w kierunku Leishmania znajduje się w wykazie parazytologicznym rozporządzenia o ambulatoryjnej opiece specjalistycznej (t.j. Dz.U. 2016 poz. 357, załącznik 2, sekcja K. Parazytologia), a serologia pasożytów nie jest dostępna w podstawowej opiece zdrowotnej. Skierowanie do poradni chorób zakaźnych jest wymagane (t.j. Dz.U. 2025 poz. 1461, art. 57 ust. 1).
Notatnik do zapisywania objawów
Jak się leczy?
Leczenie prowadzi lekarz, wszystkie leki są na receptę, dawkowania nie podajemy.
Substancje czynne wymieniane przez CDC:
Liposomalna amfoterycyna B, którą CDC określa jako leczenie z wyboru dla pacjentów w Stanach Zjednoczonych i która jest zarejestrowana przez FDA w tym wskazaniu.
Miltefozyna, zarejestrowana przez FDA w 2014 roku, dla Leishmania donovani.
Pięciowartościowe związki antymonu, o których CDC pisze, że pozostają zwykle wysoce skuteczną terapią postaci trzewnej.
Opcje drugiego rzutu: siarczan paromomycyny i izetionian pentamidyny.
WHO podsumowuje to jednym zdaniem: leiszmanioza jest chorobą, którą można leczyć i wyleczyć. Zestawienie tego z danymi o śmiertelności nieleczonej postaci trzewnej pokazuje, jak dużo zależy od rozpoznania w odpowiednim momencie.
Czy leiszmaniozą trzewną można zarazić się w Polsce?
Źródła nie potwierdzają miejscowej transmisji leiszmaniozy trzewnej w Polsce i nie podają dla niej polskich danych liczbowych.
ECDC potwierdza natomiast, że muchówki piaskowe występują w Europie, a ich zasięg w ostatnich latach się poszerzył, oraz że psy pełnią rolę rezerwuaru pasożyta. W Europie występuje L. infantum, w basenie Morza Śródziemnego. Znaczna część przypadków w Unii Europejskiej jest zawleczona spoza Europy.
Trzeba też pamiętać, że w Polsce leiszmanioza nie podlega obowiązkowi zgłaszania, podobnie jak schistosomatoza, filariozy i parazytozy jelitowe. Oficjalne statystyki są z tego powodu zaniżone.
Najważniejsza pułapka praktyczna dotyczy czasu. Choroba może ujawnić się lata po powrocie, u osoby, u której spadła odporność. Jeśli pojawia się gorączka, chudnięcie i powiększenie śledziony, warto z własnej inicjatywy powiedzieć lekarzowi o pobytach w basenie Morza Śródziemnego, Indiach, Brazylii czy Afryce Wschodniej, nawet sprzed kilku lat.
Najczęstsze pytania
Czym leiszmanioza trzewna różni się od skórnej?
Postać trzewna zajmuje narządy wewnętrzne, głównie śledzionę, wątrobę i szpik, i daje gorączkę, chudnięcie oraz powiększenie śledziony. Postać skórna ogranicza się do owrzodzeń na skórze. Inny jest też materiał do badania: szpik kostny wobec tkanki ze zmiany skórnej.
Ile trwa okres wylęgania leiszmaniozy trzewnej?
Źródła są rozbieżne. CDC i rozdział Yellow Book o leiszmaniozie podają tygodnie do miesięcy, tabela Yellow Book podaje lata, a strona ogólna CDC pisze o miesiącach, choć może to być kwestia lat. Ujęcie godzące te zapisy brzmi: zwykle tygodnie do miesięcy, ale choroba może ujawnić się po latach.
Czy leiszmanioza trzewna jest uleczalna?
WHO podaje, że leiszmanioza to choroba, którą można leczyć i wyleczyć. Jednocześnie WHO podaje, że nieleczona postać trzewna kończy się zgonem w ponad 95% przypadków, więc decyduje moment rozpoznania.
Czy serologia wystarczy do rozpoznania?
W postaci trzewnej, w odróżnieniu od skórnej, chorzy wytwarzają istotną odpowiedź przeciwciałową, więc badania przeciwciał mają tu wartość. Rozpoznanie opiera się jednak na znalezieniu pasożyta w szpiku kostnym lub innej tkance.
Czy można zachorować lata po powrocie?
Tak. Strona kliniczna CDC podaje, że zakażenie bezobjawowe może ujawnić się klinicznie lata, a nawet dekady po ekspozycji, na przykład przy spadku odporności.
Co to jest PKDL?
To leiszmanioza skórna po kala-azar, następstwo przebytej postaci trzewnej. WHO opisuje ją jako wysypkę plamistą, grudkową lub guzkową, pojawiającą się miesiące albo lata po pozornym wyleczeniu.
Gdzie występuje najwięcej przypadków?
CDC DPDx podaje, że ponad 90% światowych przypadków postaci trzewnej przypada na Indie, Bangladesz, Nepal, Sudan i Brazylię. WHO wskazuje Brazylię, Afrykę Wschodnią i Indie jako obszary koncentracji.
Ten materiał ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarskiej. Podejrzenie choroby pasożytniczej wymaga diagnostyki zleconej przez lekarza, a leczenie prowadzi się lekami przeciwpasożytniczymi dostępnymi na receptę. Materiał opracowany przez redakcję Witalności.pl.
Suplementy diety stanowią uzupełnienie codziennej diety i nie powinny być traktowane jako jej zamiennik. Nie zastępują zrównoważonego odżywiania ani zdrowego stylu życia. Pamiętaj, aby nie przekraczać zalecanej dziennej porcji do spożycia. Produkt należy przechowywać w miejscu niedostępnym dla dzieci. Przed rozpoczęciem suplementacji zaleca się konsultację z lekarzem lub farmaceutą, zwłaszcza w przypadku ciąży, karmienia piersią, stosowania leków lub istniejących schorzeń. Suplement diety nie jest lekiem i nie zapobiega ani nie leczy chorób, a jego celem jest uzupełnienie diety w niezbędne składniki odżywcze w przypadku ich niedoboru. Dołożyliśmy wszelkich starań, aby informacje zawarte na stronie były dokładne i aktualne, jednak nie ponosimy odpowiedzialności za ewentualne błędy. W razie pytań lub wątpliwości zapraszamy do kontaktu – chętnie udzielimy dodatkowych informacji, aby pomóc w świadomym wyborze odpowiednich suplementów.
Witalności, 2026. Wszelkie prawa zastrzeżone. Kopiowanie, rozpowszechnianie lub wykorzystywanie treści w jakiejkolwiek formie bez uprzedniej pisemnej zgody właściciela jest surowo zabronione i podlega sankcjom prawnym, w tym odpowiedzialności cywilnej oraz karnej, zgodnie z ustawą o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz.U. 1994 Nr 24 poz. 83 z późn. zm.). Naruszenie praw będzie skutkować podjęciem odpowiednich kroków prawnych.
