Leiszmanioza skórna: objawy, zmiany na skórze i badanie

Leiszmanioza skórna to zakażenie pierwotniakami z rodzaju Leishmania, przenoszone przez ukłucie muchówki piaskowej. Daje niebolesne zmiany na odsłoniętej skórze, a rozpoznaje się ją z tkanki pobranej ze zmiany, nie z krwi.

Autor: Redakcja Witalności · Aktualizacja: 2026-09-03 · Materiał informacyjny, nie zastępuje porady lekarskiej.

Co to jest leiszmanioza skórna?

Leiszmanioza skórna to postać leiszmaniozy ograniczona do skóry. CDC opisuje leiszmaniozę jako chorobę pasożytniczą wywołaną zakażeniem pierwotniakami z rodzaju Leishmania, przenoszonymi przez ukłucie zakażonych muchówek piaskowych.

CDC DPDx wymienia gatunki wywołujące postać skórną: L. tropica, L. major i L. aethiopica, a na półkuli zachodniej podrodzaj Viannia (L. braziliensis, L. guyanensis, L. panamensis, L. peruviana) oraz kompleks L. mexicana.

To nie to samo co leiszmanioza trzewna. Postać trzewna (kala-azar) atakuje narządy wewnętrzne, przede wszystkim śledzionę, wątrobę i szpik, i daje zupełnie inny obraz: gorączkę, chudnięcie i powiększenie śledziony. Postać skórna ogranicza się do zmian na skórze. Poniższy opis dotyczy wyłącznie postaci skórnej.

Jak można zarazić się leiszmaniozą skórną?

Główną drogą jest ukłucie zakażonej samicy muchówki piaskowej z rodzaju Phlebotomus lub Lutzomyia. CDC podaje, że owady te są aktywne od zmierzchu do świtu, co odróżnia je od muchy tse-tse gryzącej w dzień.

CDC wymienia też drogi rzadsze: część gatunków Leishmania może przenosić się przez wspólne igły albo transfuzję krwi.

Warto zaznaczyć, czego źródła nie potwierdzają. Nie ma w nich zdania o przenoszeniu się leiszmaniozy skórnej bezpośrednio z człowieka na człowieka w codziennym kontakcie, więc takiego twierdzenia tu nie znajdziesz.

Gdzie występuje Leishmania?

CDC podaje, że leiszmanioza występuje w częściach około 90 krajów, zwykle w klimacie tropikalnym lub subtropikalnym. CDC DPDx podaje liczbę nieco niższą, około 88 krajów, więc obie wartości są przybliżone.

Obszary ryzyka postaci skórnej według CDC Yellow Book:

• Afryka, przede wszystkim kwadrant północno-wschodni.
• Ameryka Łacińska.
• Azja Południowa i Środkowa.
• Wybrzeże Morza Śródziemnego.
• Bliski Wschód.

Na półkuli zachodniej: Meksyk, Ameryka Środkowa i większość Ameryki Południowej poza Chile i Urugwajem, a także ogniska w Teksasie oraz prawdopodobnie w Arizonie i Oklahomie.

Ważne uczciwe zastrzeżenie: doniesienia o Turcji jako kraju endemicznym dla leiszmaniozy nie mają potwierdzenia w źródłach. ECDC potwierdza tam wyłącznie obecność wektora, a to nie to samo co endemiczność choroby.

W analizie dermatoz u podróżnych z sieci GeoSentinel (4 742 przypadki) leiszmanioza odpowiadała za 3,3% rozpoznań. Dla porównania najczęstsza dermatoza podróżnych, larwa wędrująca skórna, to 9,8%.

Jakie objawy daje leiszmanioza skórna?

Objawem jest jedna zmiana skórna lub kilka zmian, które według CDC mogą zmieniać rozmiar i wygląd w czasie. CDC podkreśla, że zmiany są często niebolesne, co bywa powodem zwlekania z wizytą u lekarza.

Typowa ewolucja zmiany opisana przez CDC: od grudki, przez guzkowatą blaszkę, do owrzodzenia z uniesionym brzegiem i zagłębieniem w środku. CDC Yellow Book opisuje to jako drogę od małych rumieniowych grudek lub guzkowatych blaszek do otwartych owrzodzeń z uniesionymi brzegami i centralnym kraterem. CDC DPDx podsumowuje to obrazowo: zmiana wygląda w końcu trochę jak wulkan, z uniesionym brzegiem i kraterem pośrodku.

Zmiany utrzymują się miesiącami, a czasem latami. WHO dodaje, że mogą zostawiać blizny na całe życie oraz powodować poważną niepełnosprawność albo stygmatyzację.

Postać śluzówkowa to powikłanie. CDC opisuje ją jako początkowo uporczywe, nietypowe objawy ze strony nosa, takie jak zatkanie albo krwawienie, a następnie wrzodziejące niszczenie błony śluzowej nosa i gardła.

Zakażenie bywa bezobjawowe. CDC Yellow Book pisze, że nie u wszystkich osób zakażonych Leishmania rozwijają się objawy, a WHO, że chorobę rozwinie ostatecznie tylko niewielka część zakażonych. W leiszmaniozie nie występuje eozynofilia obwodowa.

Po jakim czasie pojawiają się objawy leiszmaniozy skórnej?

Tabela CDC Yellow Book podaje dla postaci skórnej okres wylęgania 2-12 tygodni.

Rozdział CDC Yellow Book o leiszmaniozie doprecyzowuje, że zmiany rozwijają się zwykle na odsłoniętych częściach skóry w ciągu kilku tygodni po zakażeniu, ale mogą pojawić się po raz pierwszy dopiero po miesiącach lub latach. Strona kliniczna CDC ujmuje to tak samo: zwykle w ciągu kilku tygodni lub miesięcy po ekspozycji, sporadycznie dopiero po latach.

Dla postaci śluzówkowej tabela CDC Yellow Book podaje osobno: od tygodni do miesięcy.

Praktyczny wniosek jest taki, że odstęp kilku miesięcy od wyjazdu nie wyklucza rozpoznania, a lekarzowi trzeba podać pełną historię podróży, nawet sprzed roku.

Jakie badanie wykrywa leiszmaniozę skórną i kiedy je zrobić?

Materiałem jest tkanka pobrana ze zmiany skórnej, a nie krew i nie kał. CDC pisze wprost, że w postaci skórnej bada się próbki tkanki ze zmian na skórze.

Metody wymieniane przez CDC Yellow Book:

• Mikroskopia preparatów barwionych.
• Hodowla, przy czym hodowla wraz z identyfikacją izoenzymatyczną może trwać kilka tygodni.
• PCR, czyli metody molekularne, dające wynik w ciągu dni zamiast tygodni.

Serologia w postaci skórnej ma ograniczoną wartość. CDC DPDx tłumaczy dlaczego: większość chorych nie wytwarza istotnej odpowiedzi przeciwciałowej. Ujemny wynik badania serologicznego nie wyklucza więc leiszmaniozy skórnej.

Kiedy się zbadać: gdy zmiana skórna, która pojawiła się po pobycie na obszarze ryzyka, nie goi się przez tygodnie. Zmiany utrzymują się miesiącami, więc czas działa tu na niekorzyść odkładania decyzji.

W Polsce serologia pasożytów nie jest dostępna w podstawowej opiece zdrowotnej, tylko w ambulatoryjnej opiece specjalistycznej. Rozporządzenie Ministra Zdrowia (t.j. Dz.U. 2016 poz. 357, załącznik 2, sekcja K. Parazytologia) wymienia w tym wykazie między innymi badanie w kierunku Leishmania. Diagnostykę leiszmaniozy prowadzi też odpłatnie Pracownia Parazytologii Wojewódzkiego Szpitala Zakaźnego w Warszawie (tel. 22 33 55 286). Skierowanie do poradni chorób zakaźnych jest wymagane (t.j. Dz.U. 2025 poz. 1461, art. 57 ust. 1).

Jak się leczy?

Leczenie dobiera lekarz, zależnie od gatunku pasożyta i postaci choroby. Wszystkie leki są na receptę, dawkowania nie podajemy.

Substancje czynne wymieniane przez CDC:

• Miltefozyna, podawana doustnie, zarejestrowana przez FDA w 2014 roku dla wybranych gatunków półkuli zachodniej.
• Liposomalna amfoterycyna B.
• Amfoterycyna B dezoksycholan, jako terapia ratunkowa.
• Pięciowartościowe związki antymonu, między innymi antymonian megluminy i stiboglukonian sodu.
• Pentamidyna w postaci izetionianu.
• Paromomycyna w postaci miejscowej.
• Azole: ketokonazol, itrakonazol, flukonazol, o których CDC pisze, że stosowano je z różnym skutkiem w różnych sytuacjach.

Dobór leku zależy od gatunku Leishmania, dlatego identyfikacja gatunkowa w laboratorium ma znaczenie praktyczne, a nie tylko poznawcze.

Czy leiszmaniozą skórną można zarazić się w Polsce?

Źródła nie potwierdzają miejscowej transmisji leiszmaniozy w Polsce i nie podają dla niej polskich danych liczbowych.

ECDC odnotowuje natomiast dwie rzeczy istotne dla Europy: kilka gatunków muchówek piaskowych występuje w Europie, a ich zasięg w ostatnich latach się poszerzył, oraz psy są rezerwuarem pasożyta. Znaczna część przypadków w Unii Europejskiej jest jednak zawleczona spoza Europy.

Trzeba też wiedzieć, że w Polsce leiszmanioza nie podlega obowiązkowi zgłaszania, podobnie jak schistosomatoza, filariozy i parazytozy jelitowe. Oznacza to, że oficjalne statystyki są zaniżone i nie opisują rzeczywistej liczby rozpoznań.

Praktycznie: jeśli zmiana skórna pojawiła się po powrocie z obszaru ryzyka i nie goi się, warto zgłosić się do lekarza z pełną historią podróży. To lekarz ocenia, jakie badanie wykonać.

Najczęstsze pytania

Zobacz też

• Pasożyty po podróży
• Włosogłówka
• Ameboza
• Anisakioza
• Bąblowica jednojamowa
• Bąblowica wielojamowa