Światło niebieskie to część widma widzialnego o krótkich długościach fal. Temat pojawił się dopiero niedawno z powodu technologicznego: wraz z wycofywaniem z rynku żarówek tradycyjnych i halogenowych oraz upowszechnieniem diod LED ekspozycja populacji na światło niebieskie silnie wzrosła, zwłaszcza wieczorem. Poniżej: co potwierdziły francuska agencja ANSES i komitet naukowy Komisji Europejskiej SCHEER, co mówi norma bezpieczeństwa fotobiologicznego i czego wciąż nie wiadomo.
Trzeba rozdzielić dwie sprawy: wzrok i sen. Wzrok — komitet naukowy Komisji Europejskiej SCHEER stwierdza, że ogół społeczeństwa nie jest narażony na urazy oczu wskutek promieniowania optycznego z ekranów LED w normalnym użyciu, natomiast ANSES potwierdza toksyczność światła niebieskiego dla siatkówki, z efektami krótkoterminowymi przy ekspozycji ostrej i długoterminowymi przy chronicznej, trwającej wiele lat. Sen — ANSES wykazuje efekty zaburzenia rytmów biologicznych i snu przy ekspozycji wieczorem lub w nocy, zwłaszcza przez ekrany, a SCHEER formułuje to ostrożniej, mówiąc o pewnych dowodach. Od strony norm: do oświetlenia domowego dopuszczone są dla ogółu wyłącznie lampy LED grupy ryzyka 0 lub 1 według NF-EN-62471, a do grupy ryzyka 2 mogą trafiać niektóre reflektory samochodowe oraz niektóre ekrany telefonów i tabletów.
01Czym jest światło niebieskie i skąd się go wzięło tyle
Światło niebieskie to część widma widzialnego o krótkich długościach fal. Francuska agencja ANSES określa światło o takim widmie jako „riche en bleu" — bogate w niebieskie.
Powód, dla którego temat pojawił się dopiero niedawno, jest technologiczny i ANSES opisuje go wprost. Wraz z wycofywaniem z rynku żarówek tradycyjnych i halogenowych oraz upowszechnieniem diod LED ekspozycja populacji na światło niebieskie silnie wzrosła, zwłaszcza wieczorem, za sprawą oświetlenia sztucznego i ekranów bogatych w niebieskie.
Diody LED, ze względu na swoją specyfikę technologiczną, mogą emitować światło bogate w krótkie długości fal i oświetlenie intensywniejsze niż inne źródła.
Agencja odnotowuje też rzecz, o której się nie mówi: znaczący rozwój handlowy małych dekoracyjnych diod świecących na niebiesko, używanych w girlandach i oświetleniu nastrojowym.
02Światło niebieskie a wzrok: co mówi ANSES
Ekspertyza ANSES z 2019 roku jest aktualizacją wcześniejszej z 2010 roku i w kwestii siatkówki potwierdza wcześniejsze ustalenia.
Agencja potwierdza toksyczność światła niebieskiego dla siatkówki. Nowe dane naukowe wzmacniają wynik z 2010 roku dotyczący toksyczności światła niebieskiego dla oka, która może prowadzić do obniżenia ostrości wzroku.
Rozróżnia przy tym dwa rodzaje efektów:
Agencja odnotowuje również ryzyko silnego olśnienia przy oświetleniu LED o wysokiej intensywności, szczególnie przy latarkach, reflektorach samochodowych, spotach i matrycach diodowych.
Ważne uzupełnienie: mówimy tu o intensywnej ekspozycji na światło niebieskie, nie o patrzeniu w telefon. Do tej różnicy wraca kolejna sekcja.
ANSES potwierdza toksyczność światła niebieskiego dla siatkówki i rozróżnia efekty fototoksyczne przy ekspozycji ostrej od długoterminowych przy chronicznej, trwającej wiele lat.
- fototoksyczne krótkoterminowe, związane z ekspozycją ostrą na światło bogate w niebieskie;
- długoterminowe, związane z ekspozycją chroniczną trwającą wiele lat, które mogą zwiększać ryzyko wystąpienia zwyrodnienia plamki żółtej związanego z wiekiem.
03Światło niebieskie z ekranów: stanowisko Komisji Europejskiej
Tu wypowiada się komitet naukowy Komisji Europejskiej, SCHEER, w opinii o potencjalnych ryzykach zdrowotnych diod LED. Streszczenie Komisji formułuje dwie rzeczy jednocześnie i obie trzeba podać.
Pierwsza, jednoznacznie uspokajająca: „The general public does not risk getting eye injuries from optical radiation exposure from LED screens in normal use" — ogół społeczeństwa nie jest narażony na urazy oczu wskutek promieniowania optycznego z ekranów LED w normalnym użyciu.
Druga, dotycząca zegara: „There is some evidence that normal use of LEDs or screens illuminated by LEDs during the evening can affect the circadian system influencing sleep quality" — istnieją pewne dowody, że normalne używanie diod LED lub podświetlanych nimi ekranów w godzinach wieczornych może wpływać na układ okołodobowy i przez to na jakość snu.
To rozdzielenie jest sednem całego tematu. Kwestia wzroku i kwestia snu to dwie różne sprawy, z różnym stanem dowodów i różną skalą ekspozycji. Ekran telefonu nie uszkodzi siatkówki, ale może przestawić zegar.
SCHEER stwierdza, że w normalnym użyciu ekrany LED nie grożą ogółowi urazami oczu, ale są pewne dowody, że wieczorne ich używanie wpływa na układ okołodobowy.
04Światło niebieskie a rytm dobowy: co uznano za wykazane
ANSES formułuje to mocniej niż SCHEER i warto zobaczyć dokładne brzmienie.
Agencja „met en évidence des effets de perturbation des rythmes biologiques et du sommeil liés à une exposition le soir ou la nuit à la lumière bleue, notamment via les écrans et en particulier pour les enfants" — wykazuje efekty zaburzenia rytmów biologicznych i snu związane z ekspozycją wieczorem lub w nocy na światło niebieskie, zwłaszcza przez ekrany i szczególnie u dzieci.
Mamy więc dwa europejskie ciała i dwa stopnie pewności co do tej samej rzeczy: „pewne dowody" u SCHEER wobec „wykazuje efekty" u ANSES. Nie jest to sprzeczność, ale różnica w ostrożności sformułowania — i uczciwie jest podać obie wersje, zamiast wybierać wygodniejszą.
Strona ilościowa tego zjawiska jest ujęta osobno. Konsensus międzynarodowy potwierdzony notą CIE TN 015:2023 podaje, że wieczorem, od co najmniej trzech godzin przed snem, melanopowe natężenie oświetlenia nie powinno przekraczać 10 luksów, a w nocy 1 luksa. O tym, jak te liczby czytać, piszę w tekście o rytmie dobowym.
ANSES formułuje to mocniej niż SCHEER — wykazuje zaburzenia rytmów i snu przy ekspozycji wieczorem lub w nocy; nota CIE podaje 10 luksów melanopowych wieczorem i 1 luks w nocy.
05Normy bezpieczeństwa: grupy ryzyka
Ta część jest w popularnych tekstach pomijana, a daje najkonkretniejszą odpowiedź na pytanie „czy to, co mam w domu, jest bezpieczne".
Bezpieczeństwo fotobiologiczne źródeł światła klasyfikuje norma NF-EN-62471, dzieląca je na grupy ryzyka. ANSES podaje, że po pierwszej ekspertyzie z 2010 roku, która zalecała dostosowanie ram prawnych i normatywnych, do oświetlenia domowego dostępne są dla ogółu wyłącznie lampy LED grupy ryzyka 0 lub 1.
Jednocześnie agencja wskazuje urządzenia, które mogą trafiać do grupy ryzyka 2: niektóre reflektory samochodowe oraz niektóre ekrany telefonów i tabletów.
To warto zapamiętać, bo porządkuje priorytety. Żarówka w lampie nocnej podlega ograniczeniom normatywnym. Telefon trzymany dwadzieścia centymetrów od oczu — niekoniecznie.
Norma NF-EN-62471 dzieli źródła światła na grupy ryzyka: do domu trafiają wyłącznie lampy grupy 0 lub 1, a do grupy 2 mogą należeć niektóre ekrany telefonów i tabletów.
06Kto jest bardziej wrażliwy na światło niebieskie
Oba źródła wskazują tu w tym samym kierunku.
Dzieci. Streszczenie Komisji Europejskiej podaje: „Children have a higher sensitivity to blue light and although emissions may not be harmful, light from blue-emitting LEDs may be very dazzling for young children" — dzieci mają wyższą wrażliwość na światło niebieskie, a choć emisje mogą nie być szkodliwe, światło z diod niebieskich może być dla małych dzieci bardzo olśniewające.
ANSES także wskazuje dzieci jako grupę wymagającą szczególnej ostrożności i formułuje na tej podstawie zalecenie: ograniczyć używanie urządzeń LED najbogatszych w światło niebieskie, szczególnie u dzieci.
Osobno agencja wymienia grupy wrażliwe na modulację światła, czyli jego szybkie zmiany: dzieci, młodzież i osoby narażone zawodowo. Możliwe skutki to bóle głowy, zmęczenie wzrokowe i ryzyko wypadku.
Źródła nie podają natomiast progów ilościowych dla dzieci — konsensus opisany w tekście o rytmie dobowym dotyczy osób w wieku od 18 do 55 lat.
Oba źródła wskazują dzieci jako grupę o wyższej wrażliwości, ale progów ilościowych dla nich nie podano — konsensus dotyczy osób w wieku od 18 do 55 lat.
07Co realnie zrobić ze światłem niebieskim
Z powyższego wynikają cztery rzeczy, uszeregowane według siły oparcia w źródłach.
Ciepła barwa oświetlenia domowego. ANSES formułuje to jako zalecenie wprost: warto wybierać oświetlenie typu „białe ciepłe", o temperaturze barwowej poniżej 3000 K. To najkonkretniejsze zalecenie z całej ekspertyzy i da się je wykonać przy zakupie żarówki.
Ograniczenie urządzeń LED bogatych w niebieskie, szczególnie u dzieci — również zalecenie ANSES wprost.
Ograniczenie ilości światła wieczorem. Maksimum 10 luksów melanopowych od trzech godzin przed snem, wg konsensusu potwierdzonego notą CIE.
Okulary z filtrem — tu ANSES pisze, że skuteczność środków ochrony dostępnych dla ogółu w zachowaniu rytmów okołodobowych nie jest dziś dowiedziona, a skuteczność wobec siatkówki jest bardzo zmienna. Pełny przegląd badań opisuję w osobnym tekście o okularach z filtrem światła niebieskiego, bo obraz jest bardziej złożony niż jedno zdanie.
Ekspertyzę ANSES wsparło zresztą badanie instytutu CSTB, oceniające zdolność środków ochrony dostępnych dla ogółu — filtrów na ekran, szkieł powlekanych, okularów filtrujących i ochrony programowej — do filtrowania światła niebieskiego.
Najmocniej oparte w źródłach jest zalecenie ANSES: oświetlenie domowe „białe ciepłe” poniżej 3000 K i ograniczenie urządzeń LED najbogatszych w niebieskie u dzieci.
08Czego o świetle niebieskim nie wiadomo
Trzy luki warto znać, bo chronią przed nadinterpretacją.
Nie wiadomo, jak duża ekspozycja z ekranów przekłada się na realne zaburzenie rytmu u konkretnej osoby. SCHEER mówi o „pewnych dowodach", nie o zależności dawka-efekt.
Nie ma norm wydajności sprzętu ochronnego. ANSES sama zachęca do ich ustanowienia, co oznacza, że dziś dwa produkty z tą samą nazwą mogą filtrować zupełnie różnie.
Nie ma progów ilościowych dla dzieci ani osób starszych. Zalecenia 250, 10 i 1 luksa melanopowego opracowano dla osób dorosłych w wieku od 18 do 55 lat.
Co do samego wzroku: ANSES pisze o ryzyku zwyrodnienia plamki przy ekspozycji chronicznej, trwającej wiele lat, na światło intensywne. Nie o czytaniu w telefonie przed snem — to dwie różne skale ekspozycji i mieszanie ich jest najczęstszym nadużyciem w tym temacie.
Brakuje zależności dawka-efekt dla ekranów, norm wydajności sprzętu ochronnego i progów dla dzieci; ryzyko zwyrodnienia plamki dotyczy chronicznej ekspozycji na światło intensywne.
09Najczęstsze pytania
Komitet naukowy Komisji Europejskiej stwierdza, że ogół społeczeństwa nie jest narażony na urazy oczu wskutek promieniowania optycznego z ekranów LED w normalnym użyciu.
10Zobacz też
- Rytm dobowy
- Temperatura barwowa oświetlenia
- Chronotyp
- Ekrany przed snem
- Melatonina a światło
- Okulary z filtrem światła niebieskiego
Co zbadano: ekspertyza ANSES z 2019 roku, aktualizująca wcześniejszą z 2010 roku, oceniła wpływ systemów wykorzystujących diody LED na zdrowie człowieka i środowisko; komitet naukowy Komisji Europejskiej SCHEER wydał opinię o potencjalnych ryzykach zdrowotnych diod LED; stronę ilościową ekspozycji wieczornej i nocnej ujmuje konsensus potwierdzony notą CIE TN 015:2023 oraz rekomendacje opublikowane w PLoS Biology w 2022 roku; okulary z filtrem światła niebieskiego objął przegląd Cochrane z 2023 roku (CD013244); zdolność środków ochrony dostępnych dla ogółu — filtrów na ekran, szkieł powlekanych, okularów filtrujących i ochrony programowej — do filtrowania światła niebieskiego oceniło badanie instytutu CSTB. Czego nie zbadano: nie ustalono zależności dawka-efekt między ekspozycją z ekranów a zaburzeniem rytmu u konkretnej osoby — SCHEER mówi tu o pewnych dowodach, nie o dawce; nie ma norm wydajności sprzętu ochronnego, do których ustanowienia ANSES sama zachęca, więc dwa produkty o tej samej nazwie mogą filtrować zupełnie różnie; nie ma progów ilościowych dla dzieci ani osób starszych, bo wartości 250, 10 i 1 luksa melanopowego opracowano dla osób dorosłych w wieku od 18 do 55 lat; skuteczność środków ochrony dostępnych dla ogółu w zachowaniu rytmów okołodobowych nie jest dziś dowiedziona, a ich skuteczność wobec siatkówki jest bardzo zmienna.
11Najczęstsze pytania
Czy światło niebieskie jest toksyczne dla siatkówki?
ANSES potwierdza toksyczność światła niebieskiego dla siatkówki, wskazując efekty fototoksyczne przy ekspozycji ostrej i długoterminowe przy chronicznej, trwającej wiele lat, mogące zwiększać ryzyko zwyrodnienia plamki żółtej.
Czy światło niebieskie zaburza sen?
ANSES wykazuje efekty zaburzenia rytmów biologicznych i snu przy ekspozycji wieczorem lub w nocy, zwłaszcza przez ekrany. SCHEER formułuje to ostrożniej, mówiąc o pewnych dowodach.
Które urządzenia emitują najwięcej światła niebieskiego?
ANSES wskazuje niektóre reflektory samochodowe oraz niektóre ekrany telefonów i tabletów jako mogące trafiać do grupy ryzyka 2 według normy NF-EN-62471.
Czy żarówki LED w domu są bezpieczne?
Do oświetlenia domowego dostępne są dla ogółu wyłącznie lampy LED grupy ryzyka 0 lub 1 według normy bezpieczeństwa fotobiologicznego NF-EN-62471.
Co ANSES zaleca wprost?
Wybieranie oświetlenia domowego typu „białe ciepłe" o temperaturze barwowej poniżej 3000 K oraz ograniczenie używania urządzeń LED najbogatszych w światło niebieskie, szczególnie u dzieci.
Czy dzieci są bardziej wrażliwe?
Tak. Streszczenie Komisji Europejskiej podaje, że dzieci mają wyższą wrażliwość na światło niebieskie, a światło z diod niebieskich może być dla małych dzieci bardzo olśniewające.
Witalne Suplementy i Żywność funkcjonalna — zobacz, co mamy w ofercie.
12Źródła
- ANSES, Effets sur la santé humaine et sur l'environnement des systèmes utilisant des LED, Expertise Anses 2019 (Francja) anses.fr/fr/system/files/PRES2019DPA01.pdf
- SCHEER, Potential risks to human health of Light Emitting Diodes (LEDs), streszczenie Komisji Europejskiej health.ec.europa.eu/scientific-committees/easy-read-
- CIE, Second International Workshop on Circadian and Neurophysiological Photoreception, CIE TN 015:2023, doi:10.25039/TN.015.2023 (Międzynarodowa Komisja Oświetleniowa, Wiedeń) files.cie.co.at/CIE_TN_015_2023.pdf
- Brown TM, Brainard GC, Cajochen C i in., Recommendations for daytime, evening, and nighttime indoor light exposure, PLoS Biology 2022;20(3):e3001571 pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8929548/
- Singh S, Keller PR, Busija L i in., Blue-light filtering spectacle lenses for visual performance, sleep, and macular health in adults, Cochrane Database of Systematic Reviews 2023, CD013244 cochrane.org/evidence/CD013244_blue-light-filtering-
- Dermanowski MM, Wichniak A, Hejduk A i in., Behavioural Parameters of Circadian Rhythm Are Not Correlated with Dim Light Melatonin Onset, Journal of Clinical Medicine 2023;12(24):7757 (Instytut Psychiatrii i Neurologii, Warszawa) pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10743549/
